พิชาย รัตนดิลก ณ ภูเก็ต - การเมืองไทย: การต่อสู้ระหว่างภาวะวิวัฒน์เวียนวนกับการเปลี่ยนกระบวนทัศน์

พิชาย รัตนดิลก ณ ภูเก็ต

การเมืองไทย: การต่อสู้ระหว่างภาวะวิวัฒน์เวียนวนกับเปลี่ยนกระบวนทัศน์

การเมืองไทยในปัจจุบันกำลังตกอยู่ในภาวะที่คลิฟฟอร์ด เกียร์ซ นักมนุษยวิทยาผู้เรืองนาม เรียกว่า  “วิวัฒน์เวียนวน (Involution)” อันเป็นสภาวะที่เมื่อระบบใดระบบหนึ่งวิวัฒนาการจนได้รูปแบบที่ชัดเจนรูปแบบหนึ่งแล้ว   รูปแบบนั้นก็จะคงทนและไม่สามารถพัฒนาต่อไป หรือเปลี่ยนแปลงไปสู่รูปแบบใหม่ได้ ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นมาภายใต้วิวัฒน์เวียนวนคือ การก่อตัวซ้ำของรูปแบบเดิมซึ่งมีความซับซ้อนยิ่งขึ้นเท่านั้น   ขณะที่ปัญหาที่เกิดขึ้นภายใต้รูปแบบทางสังคมที่เฉพาะรูปแบบหนึ่งไม่สามารถแก้ไขได้  เพราะสังคมไม่มีพลังขับเคลื่อนที่สร้างสรรค์เพียงพอที่จะทะลุกำแพงแห่งรูปแบบนั้นออกไป

อันที่จริงแนวคิดวิวัฒน์เวียนวนนี้  บางส่วนมีความคล้ายคลึง และบางส่วนมีความแตกต่างจากแนวคิดกระบวนทัศน์(Paradigm) ของ โทมัส คูห์น นักปรัชญาวิทยาศาสตร์นามอุโฆษ    ผู้มองว่าในช่วงเวลาหนึ่งของวิทยาศาสตร์สาขาใดสาขาหนึ่ง  จะมีชุดของความคิด  สมมติฐาน  ทฤษฎี ที่นักวิทยาศาสตร์ในสาขานั้นยอมรับและใช้เป็นแนวทางในการศึกษาวิจัย  ซึ่งคูห์นเรียกว่า กระบวนทัศน์    

                กระบวนทัศน์เป็นสิ่งกำหนดว่า   อะไรคือแผนการในอนาคตที่ชุมชนวิทยาศาสตร์พึงประสงค์  อะไรคือประเด็นปัญหาที่ควรศึกษาเพื่อหาคำตอบ   วิธีการที่เหมาะสมและได้รับการยอมรับในการแก้ปัญหานั้นมีลักษณะอย่างไร     งานของนักวิทยาศาสตร์ปกติคือ การพยายามแก้ข้อปัญหาเล็กๆน้อยๆ    หากผลการวิจัยออกมาขัดแย้งกับกระบวนทัศน์ นักวิทยาศาสตร์ก็มักทึกทักเอาว่า เป็นเพราะมีการทดลองที่ผิดพลาด ไม่ใช่กระบวนทัศน์ผิดเพราะกระบวนทัศน์เป็นสิ่งที่ต่อรองไม่ได้

           เมื่อเวลาผ่านไป มีการค้นพบปรากฏการณ์ที่แตกต่างจากความคิดกระแสหลัก ในช่วงแรกๆ ปรากฏการณ์นี้จะถูกละเลย  แต่เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ผิดแผกจากกระแสหลักมากขึ้นเรื่อยๆ   ความรู้สึกถึงวิกฤติก็คืบคลานเข้ามา   ซึ่งมีนัยว่ากระบวนทัศน์นั้นกำลังเผชิญกับปัญหาจำนวนมากซึ่งไม่สามารถแก้ไขได้   ยิ่งแก้ก็ยิ่งดูจะไปเพิ่มความซับซ้อนของปัญหายิ่งขึ้น   จนมีการเสนอทางเลือกหลากหลายเพื่อแข่งขันกับกระบวนทัศน์เก่า และในที่สุดกระบวนทัศน์ใหม่ก็เกิดขึ้น  ซึ่งคูห์นระบุว่าใช้เวลาประมาณหนึ่งชั่วคน

                ความคล้ายคลึงระหว่างแนวคิดวิวัฒน์เวียนวนและแนวคิดกระบวนทัศน์ คือ ในสภาวะหนึ่ง สังคมหรือวัฒนธรรมจะมีแบบแผนทางความคิดและความเชื่อชุดหนึ่งที่สังคมใช้เป็นแนวทางหลักในการทำความเข้าใจกับโลกและความเป็นจริง  ตลอดจนใช้กรอบคิดนั้นเป็นพื้นฐานในการแสวงหาแนวทางในการจัดการกับวิถีชีวิตทางสังคมหรือแก้ปัญหาที่กำลังเผชิญหน้า    ซึ่งดูเหมือนว่าจะใช้ได้ดีในระดับหนึ่ง     แต่เมื่อสภาวะทางสังคมมีการเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม ชุดของความเชื่อและกรอบคิดดังกล่าวไม่มีความสามารถแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นได้   วิธีการแก้ปัญหาแบบเดิมๆ รังแต่ไปเพิ่มความซับซ้อนให้กับปัญหายิ่งขึ้น จนท้ายที่สุดก็ตกอยู่ในสภาพที่เป็นลิงพันแห หาทางออกไม่ได้

                อย่างไรก็ตามในความเหมือนนั้นมีความแตกต่าง  กล่าวคือแนวคิดเชิงกระบวนทัศน์  เห็นว่าเมื่อกระบวนทัศน์เดิมไม่สามารถแก้ปัญหาได้    ผู้คนในสังคมก็เสนอชุดของความคิดและความเชื่อใหม่ซึ่งอาจจะมีหลากหลายชุดในการทำความเข้าใจและให้ความหมายกับความเป็นจริง    รวมทั้งมีการนำเสนอวิธีการใหม่ๆในการแก้ปัญหา   หากชุดทางความคิดและความเชื่อใดมีพลังในการแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นและสามารถสร้างความยอมรับให้เกิดกับผู้คนจำนวนมากในสังคม  การเปลี่ยนแปลงก็ค่อยๆเกิดขึ้นและเมื่อถึงจุดหนึ่งก็จะมีการเปลี่ยนแปลงแบบปฏิวัติ  ซึ่งกระบวนทัศน์ใหม่เข้ามาแทนที่กระบวนทัศน์เดิมอย่างรอบด้าน     

            

                ส่วนแนวคิดวิวัฒน์เวียนวนนั้น ดูเหมือนว่าจะไม่มีทางออกสำหรับวังวนหรือเขาวงกตของปัญหา    วิธีการแก้ปัญหานั้นยังคงเป็นวิธีการที่มีชุดความคิดแบบเดิมเพียงแต่ขยายขอบเขตในการแก้ปัญหาในอาณาบริเวณที่กว้างขึ้น   หรือบางครั้งอาจเป็นวิธีการแก้ปัญหาที่แตกต่างจากวิธีการแบบเดิมบ้างแต่ก็เป็นเพียงความแตกต่างในเชิงรูปแบบหาได้มีความแตกต่างในเชิงหลักคิดไม่     เช่น การแก้ปัญหาความยากจน  ในยุคหนึ่งใช้แนวทางการส่งเสริมอาชีพชาวบ้าน   ในยุคต่อมาแก้โดยให้ชาวบ้านกู้เงินไปประกอบอาชีพ และในยุคต่อมาแก้โดยการให้บริการด้านสาธารณูปโภคฟรี   วิธีการเช่นนี้เป็นการแก้ปัญหาในเชิงวิวัฒน์เวียนวน ซึ่งไม่มีทางที่จะแก้ปัญหาความยากจนได้

          เช่นเดียวกันกับการแก้ปัญหาการซื้อขายเสียง ยุคหนึ่งแก้ปัญหาโดย การปรับเปลี่ยนระบบการเลือกตั้งจาก “หนึ่งเขตเลือก ส.ส. ได้สามคน”  เป็น “เลือกแบบเขตเดียวเบอร์เดียว”  ต่อมาก็เปลี่ยนกลับไป เลือกแบบ “หนึ่งเขตเลือก ส.ส.ได้สามคน” อีก  เวียนวนไปเรื่อยๆ และไม่สามารถแก้ปัญหาซื้อขายเสียงได้                

                สังคมไทยในปัจจุบัน มีนักวิชาการและชนชั้นนำทางสังคมจำนวนมากที่ยังคงมีชุดความคิดแบบวิวัฒน์เวียนวน  โดยเชื่อว่า “ระบบการเมืองแบบตัวแทน”สามารถแก้ปัญหาสังคมการเมืองไทยได้ และพยายามเสนอทางออกในรูปแบบเดิมๆ เกี่ยวกับระบบการเลือกตั้งบ้าง ระบบการนับคะแนนบ้าง เป็นวิธีการแก้ปัญหาการเมืองไทย    แต่หากวิธีการแก้ปัญหายังอยู่ในกรอบความคิดระบบการเมืองแบบตัวแทนก็ยากที่จะทำให้การเมืองไทยหลุดพ้นจากวังวนของปัญหาได้

        การเมืองไทยจำต้องมีกระบวนทัศน์ใหม่ เพื่อใช้ทำความเข้าใจความเป็นจริงทางสังคมในมิติใหม่    จำเป็นต้องทลายกรอบความคิดแบบเดิมที่อยู่บนฐานของประชาธิปไตยแบบตัวแทน  และเสนอทางเลือกใหม่ที่ท้าทายซึ่งอยู่บนฐานของ “ประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วมและแบบปรึกษาหารือ”   เพื่อผลักดันสังคมการเมืองไทยให้หลุดพ้นจากกรอบของวิวัฒน์เวียนวนนี้ออกไปให้ได้  ก่อนจะเกิดวิกฤติใหญ่